5510 Sayılı SGK Kanunu’nun Kamu Personeli ve Yakınlarına İlişkin Getirdiği Düzenlemeler
5434 ile 5510 Sayılı Kanunların Karşılaştırmalı Özeti — Güncel Mevzuat Esas Alınarak Hazırlanmıştır
Genel Çerçeve
1 Ekim 2008 tarihinde yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, kamu personelinin (memurların) emeklilik rejiminde, ikramiye hesaplamalarında ve aile bireylerinin sağlık/sosyal haklarında köklü değişiklikler getirmiştir. Bu yazıda söz konusu düzenlemeler, ilgili kanun maddeleri ve uygulamadaki yerleşik anlayış esas alınarak özetlenmektedir.
Temel ayrım ‘1 Ekim 2008 öncesi işe girenler (5434’e tabi olanlar)’ ile ‘1 Ekim 2008 sonrası ilk defa sigortalı olanlar (5510’a tabi olanlar)’ arasındaki rejim farkıdır. 1 Ekim 2008 tarihinden önce memuriyete başlamış olanların emekli maaşı hesaplamalarında 5434 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaya devam eder (5510 Geçici Madde 4).
1. Aylık Bağlama Oranı Hakkında Önemli Açıklama
5434 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca emekli aylıkları, fiilî ve itibarî hizmet toplamı 25 tam yıl olanlara emekli matrahının %75’i üzerinden bağlanır. 25 yıldan az olanlara her tam yıl için %1 eksiği, fazla olanlara her tam yıl için %1 fazlası uygulanır. Örneğin 20 yıl hizmet için oran %70, 30 yıl için %80 olur. Azami oran %100’dür.
5510 Sayılı Kanun Madde 29’da ise her 360 günlük prim için sabit %2 oranı uygulanmaktadır. Bu iki oranın doğrudan karşılaştırılması yanıltıcı olabilir; zira hesaplama matrahları (5434’te emekli matrahı, 5510’da prime esas kazanç ortalaması) birbirinden tamamen farklı kavramlardır.
2. Emekli İkramiyesi — Önemli Sınırlamalar
Her iki kanun kapsamındaki tüm kamu görevlilerinin emekli ikramiyeleri, 5510 Sayılı Kanun Geçici Madde 4/11’e atıfla 5434 Sayılı Kanun’un 89. maddesi hükümlerine göre hesaplanmaktadır. Ancak aşağıdaki sınırlamalar geçerlidir:
- 5434 sayılı Kanuna tabi olarak görev yaptıktan sonra istifa edenlerden, ilgili mevzuata göre yaşlılık aylığına yaş dışında hak kazanmış olanlara 6270 sayılı Kanun kapsamında emekli ikramiyesi ödenebilir.
- İsteğe bağlı iştirakçilikte geçen süreler, emekli ikramiyesi hesabında dikkate alınmaz.
- Emekli ikramiyesinde 30 yılı aşan hizmet sürelerine ilişkin uygulama, kişinin tabi olduğu mevzuata ve ilgili kanun değişikliklerine göre farklılık gösterebilir.
3. Emeklilik Sonrası Yeniden Çalışma Rejimi
1 Ekim 2008 sonrasında ilk defa sigortalı olan ve 5510 kapsamında emekli olan kamu görevlileri için yeniden çalışma kuralları şu şekildedir:
Kamuda çalışma: Emekli aylığı kesilir (5510 md. 30/2). Bu süre boyunca kişi aktif kamu görevlisi gibi uzun vadeli sigorta kollarına tabi olarak çalışır. Görevden yeniden ayrıldığında, önceki emekliliğine esas hizmetleri ile emeklilikten sonra kamuda geçen yeni hizmet süreleri ve bu sürelere ait prime esas kazançlar birlikte dikkate alınarak emekli aylığı yeniden belirlenir.
Özel sektörde 4/a kapsamında çalışma: Emekli aylığı kesilir (Madde 30). Bu kişiler için SGDP uygulaması yoktur. Çalışma sona erince primler de dahil edilerek aylık yeniden hesaplanır.
4/b kapsamında (bağımsız/esnaf) çalışma: 6663 Sayılı Kanun ile 29.02.2016 tarihinden itibaren bu kapsamdaki çalışanlarda aylık kesilmez ve SGDP de kesilmez. Kişi yazılı talep ederse aylığı kesilerek tüm sigorta kollarına dahil olabilir.
Buna karşın, 1 Ekim 2008 öncesi sigortalılığı bulunan ve sonradan emekli olan kişilerin özel sektörde 4/a veya 4/b kapsamında çalışmaları halinde aylıkları kesilmez; eski hükümler (Geçici Madde 14) çerçevesinde SGDP uygulanabilir.
Karşılaştırmalı Tablolar
1 Tablo 1 – Emekli Personel: Maaş, İkramiye ve Çalışma Şartları
| Konu | 5434 Sayılı Kanun (Eski Memur – 1 Ekim 2008 Öncesi) |
5510 Sayılı Kanun (Yeni Memur – 1 Ekim 2008 Sonrası) |
|---|---|---|
| Emekli Aylığı Hesaplama Matrahı | Son unvan, derece ve ek gösterge üzerinden belirlenen emekli matrahı (gösterge + ek gösterge + taban aylığı + kıdem aylığı + özel hizmet tazminatı vb.) | Tüm çalışma hayatı boyunca elde edilen prime esas kazançların TÜFE ve ülke büyüme hızına göre güncellenerek hesaplanan ortalama aylık kazanç (Madde 29) |
| Aylık Bağlama Oranı (ABO) | 5434 Sayılı Kanun Madde 41 uyarınca: 25 tam yıl için %75; 25 yıldan az olanlara her tam yıl için %1 eksiği, fazla olanlara her tam yıl için %1 fazlası uygulanır. Azami oran %100’dür. (Örn.: 30 yıl = %80) | 5510 Sayılı Kanun Madde 29 uyarınca: Prim ödeme gün sayısının her 360 günü (1 yılı) için %2 oranı uygulanır. (Örn.: 25 yıl = %50; 30 yıl = %60) |
| İkramiye Hakkı ve Hesaplama | Her tam hizmet yılı için emekli ikramiyesine esas aylık tutarında ikramiye ödenir. 5434 Sayılı Kanun’un 89. maddesi hükümlerine göre hesaplanır. | 5510 Sayılı Kanun Geçici Madde 4/11 uyarınca ikramiye hesabında yine 5434 Sayılı Kanun’un 89. maddesi esas alınır. Emekli ikramiyesinde 30 yılı aşan hizmet sürelerine ilişkin uygulama, kişinin tabi olduğu mevzuat ile yürürteki kanun hükümleri ve yargı kararlarına göre farklılık gösterebilir. |
| Kamuda Yeniden Çalışma | Emekli aylığı kesilir. İşten ayrılınca eski ve yeni hizmetler toplamı üzerinden yeni aylık bağlanır. | Emekli aylığı kesilir (Madde 30/2). Aktif çalışan gibi uzun vadeli sigorta kolları primi alınır. Ayrılınca tüm hizmetler üzerinden yeniden hesaplanır. |
| Özel Sektörde 4/a Kapsamı (İşçi) Olarak Çalışma | Aylık kesilmez. Geçici Madde 14 ve eski hükümler kapsamında SGDP ödenerek çalışılabilir. | Aylık kesilir (Madde 30). Bu kişiler için SGDP uygulaması yoktur. Çalışma sona erince primler de dahil edilerek aylık yeniden hesaplanır. |
| 4/b Kapsamı (Bağımsız/Esnaf) Olarak Çalışma | Aylık kesilmez. 6663 Sayılı Kanun ile 29.02.2016 tarihinden itibaren 4/b kapsamında çalışmaya başlayan 5434’e tabi emeklilerden de emekli aylığından SGDP kesilmemektedir. | Aylık kesilmez. 6663 Sayılı Kanun ile 29.02.2016 tarihinden itibaren 4/b kapsamında çalışmaya başlayanlar 5510 kapsamında sigortalı sayılmamaktadır; aylıktan SGDP de kesilmez. Ancak kişi yazılı talep ederse aylığı kesilerek tüm sigorta kollarına tabi olunabilir. |
2 Tablo 2 – Emekli Yakınları: Sağlık Hakları ve Aylık Bağlanması
| Konu | 5434 Sayılı Kanun (Eski Memur – 1 Ekim 2008 Öncesi) |
5510 Sayılı Kanun (Yeni Memur – 1 Ekim 2008 Sonrası) |
|---|---|---|
| Eş ve Çocukların Sağlık Yardımı – Genel Kural | Sigortalı olmayan, isteğe bağlı prim ödemeyen ve kendi çalışmasından aylık/gelir almayan eş ve çocuklar yararlanır. | 5510 sayılı Kanunda bakmakla yükümlü olunan kişiler Madde 3/10’da tanımlanmış; sağlık yardımlarından yararlanma şartları ise ilgili kanun hükümleri ve uygulama yönetmelikleri çerçevesinde düzenlenmiştir. |
| Çocuklarda Sağlık Yardımı – Yaş Sınırları | 18 yaş altı şartsız. Lise düzeyinde 20, yükseköğrenimde 25 yaşını doldurmamış ve evlenmemiş olanlar yararlanır. Çalışma gücünü en az %60 kaybeden (malul) çocuklar evli olmamak kaydıyla yaş sınırı olmaksızın yararlanır. | Aynı genel esaslar uygulanır. Bakmakla yükümlü olunan kişiler 5510 sayılı Kanunun 3/10 maddesinde tanımlanmış olup sağlık yardımlarına ilişkin ayrıntılar ilgili mevzuat hükümlerine göre belirlenir. |
| Kız Çocuklarına Özel Sağlık İstisnası | 1 Ekim 2008 öncesinde anne/babasından sağlık yardımı alan kız çocukları, evlenmedikleri ve işe girmedikleri sürece Geçici Madde 12 güvencesiyle yaş sınırı olmaksızın yararlanmaya devam eder. | 5510 ile bu genel hak kaldırılmıştır. Yalnızca Geçici Madde 12 kapsamındaki kız çocukları (1 Ekim 2008 öncesi hak kazanmış olanlar) korunmaya devam etmektedir. Sonradan sisteme girenler genel yaş sınırlarına tabidir. |
| Emeklinin Vefatında Dul Eş Aylığı | Vefat eden emeklinin dul eşine %50 aylık bağlanır. Yetim aylığı alan çocuk yoksa ve eş kendi çalışmasından aylık/gelir almıyorsa oran %75’e yükselir. | Aynı oranlar uygulanır (5510 Madde 34/a). Eşin sigortalı çalışmaya başlaması dul aylığını kesmez; ancak koşullara göre oran düşebilir. |
| Yetim Aylığı – Erkek Çocuklar | Sigortalı çalışmıyorsa: lise öncesinde 18, lisede 20, üniversite düzeyinde 25 yaşına kadar %25 oranında aylık bağlanır. | Aynı kural geçerlidir (5510 Madde 34/b). Medeni hale bakılmaksızın yukarıdaki yaş şartları uygulanır. |
| Yetim Aylığı – Kız Çocuklar | Kanun kapsamında sigortalı çalışmayan, kendi çalışmasından aylık/gelir almayan ve evli olmayan (bekar, dul veya boşanmış) kız çocuklarına yaş sınırı aranmaksızın %25 oranında aylık bağlanır. | Aynı kural geçerlidir (5510 Madde 34/b). |
| Yetim Aylığı – Malul Çocuklar | En az %60 oranında çalışma gücü kaybı olan ve evli olmayan çocuklara yaş sınırı olmaksızın %25 oranında aylık bağlanır. | Aynı kural geçerlidir (5510 Madde 34/b). |
| Muayene ve İlaç Katılım Payı | 5434 kapsamındaki emeklilere de 5510’un yürürlüğe girmesiyle birlikte Madde 68 uyarınca katılım payı uygulanmaya başlanmıştır. | Emekliler ve bakmakla yükümlü olunan kişiler muayene, ilaç ve tıbbi malzeme için katılım payı öder (5510 Madde 68). Bu paylar doğrudan emekli/yetim aylığından kesilir. |
Yasal Dayanak ve Notlar
- 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu, Madde 41 (Aylık Bağlama Oranı), Madde 89 (Emekli İkramiyesi)
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Madde 29, 30, 32-34, 68; Geçici Maddeler 4, 12, 14
- 6270 sayılı Kanun (İstifa eden memurun ikramiye hakkı, yürürlük: 26.01.2012)
- 6663 sayılı Kanun (4/b kapsamında SGDP’nin kaldırılması, yürürlük: 29.02.2016)
Alber KEŞİŞ
Genel Başkan Yardımcısı · Hukuk ve Toplu Sözleşme